MARC 21 dla początkujących: lider, najważniejsze pola i pobieranie opisów z Biblioteki Narodowej

MARC 21 to międzynarodowy format zapisu opisów bibliograficznych: każdy rekord składa się z 24-znakowego lidera, pól kontrolnych i pól danych oznaczonych trzycyfrowymi etykietami (np. 245 – tytuł), a w nich ze wskaźników i podpól. Nie trzeba znać go na pamięć, żeby dobrze katalogować – wystarczy rozumieć kilkanaście najważniejszych pól i wiedzieć, skąd pobrać gotowy rekord. W tym artykule wyjaśniamy budowę rekordu na prawdziwym przykładzie, omawiamy pola, które spotkasz w każdej książce, i pokazujemy, jak przejmować opisy z Biblioteki Narodowej.

Czym jest MARC 21?

MARC (MAchine-Readable Cataloging) powstał w Bibliotece Kongresu, a jego wersję MARC 21 rozwija ona do dziś – pełną dokumentację formatu bibliograficznego znajdziesz na stronie LoC. W Polsce w MARC 21 katalogują m.in. Biblioteka Narodowa i biblioteki współtworzące NUKAT, a także większość systemów dla bibliotek publicznych. Dzięki wspólnemu formatowi rekord przygotowany w jednej bibliotece można przenieść do innej bez przepisywania.

Rekord bibliograficzny ma trzy warstwy:

• Lider – 24 znaki na początku rekordu z informacjami dla systemu (typ rekordu, poziom bibliograficzny, kodowanie).
• Pola kontrolne (00X) – np. 001 (numer rekordu) i 008 (dane kodowane: data wydania, kraj, język).
• Pola danych (010–999) – właściwy opis: autor, tytuł, wydanie, adres wydawniczy, opis fizyczny, seria, hasła przedmiotowe.

Lider – co mówią pierwsze 24 znaki?

Przykładowy lider rekordu książki z katalogu BN wygląda tak: 01228nam a2200373 i 4500. Znaki liczy się od zera. Większość z nich wylicza system, ale kilka pozycji warto rozumieć:

Najważniejsze pola rekordu książki

W rekordach BN zobaczysz też pola 336–338 (rodzaj treści, środka i nośnika, np. „Tekst”, „Wolumin”), 380 (forma dzieła, np. „Książki”) czy 658 (dziedzina, np. „Historia”). Nie trzeba ich wypełniać ręcznie przy każdej książce – przychodzą razem z pobranym rekordem.

Wskaźniki i podpola – na przykładzie

Każde pole danych ma dwa wskaźniki – pojedyncze znaki tuż po etykiecie, które doprecyzowują jego znaczenie (spacja oznacza „nieokreślony”) – oraz podpola poprzedzone znakiem $ i literą lub cyfrą. Poniżej uproszczony rekord, wzorowany na opisie z katalogu BN:

• 100, wskaźnik 1 = „1” – nazwa w formie „Nazwisko, Imię”.
• 245, wskaźnik 1 = „1” – rekord ma hasło główne (autora w polu 100); przy dziełach bez autora byłoby „0”.
• 245, wskaźnik 2 – liczba znaków pomijanych przy sortowaniu. Dla polskich tytułów prawie zawsze „0”, ale np. „The books of Jacob” ma „4” („The” ze spacją), żeby tytuł sortował się pod „B”.
• 655, wskaźnik 2 = „7” – źródło słownictwa podane w podpolu $2 (tu DBN, czyli Deskryptory Biblioteki Narodowej).

Kopiowanie opisów z Biblioteki Narodowej

Nie musisz tworzyć opisu każdej nowej książki od zera. Polskie wydawnictwa trafiają do Biblioteki Narodowej jako egzemplarz obowiązkowy, a BN udostępnia swoje rekordy na kilka sposobów:

• Katalog BN (zakładka „Katalogi” na bn.org.pl) – do wyszukania i obejrzenia opisu, także w widoku MARC.
• data.bn.org.pl – otwarte API z rekordami bibliograficznymi i wzorcowymi BN oraz połączonych katalogów. Według dokumentacji zwraca dane w JSON, XML, MARCXML i MARC (ISO 2709), pozwala szukać m.in. po ISBN/ISSN, a dane udostępniane są na licencji CC0 1.0. Są też bazy do pobrania w całości.
• Integracja w systemie bibliotecznym – system pyta BN o ISBN i wstawia gotowy rekord do katalogu. To najwygodniejsza forma: bibliotekarz nie kopiuje plików ani nie zna adresów API.

Przy przejmowaniu rekordu zawsze sprawdź:

1. czy rok, wydanie (250) i liczba stron (300) zgadzają się z książką w ręku,
2. czy ISBN z okładki jest w $a, a nie tylko w $z (ISBN innej wersji, np. e-booka),
3. czy nie masz już tego tytułu w katalogu – wtedy dodajesz tylko egzemplarz.

Najczęstsze błędy początkujących

• Dane egzemplarza w rekordzie bibliograficznym. Sygnatura, numer inwentarzowy czy cena dotyczą konkretnej sztuki – należą do egzemplarza, nie do opisu tytułu.
• Nowy rekord dla każdego egzemplarza. Pięć sztuk tej samej książki to jeden rekord i pięć egzemplarzy. Duplikaty utrudniają wyszukiwanie i statystyki.
• Rekord „podobnego” wydania. Opis wznowienia z innego roku albo z inną liczbą stron to inny rekord – porównuj 250, 260/264 i 300.
• Mieszanie słowników haseł. Hasła z różnych słowników bez wskazania źródła w $2 tworzą w katalogu chaos podobnych, ale różnych haseł.
• Zły drugi wskaźnik w 245. Wpisanie liczby znaków pomijanych przy polskim tytule ucina jego początek przy sortowaniu.
• Literówki w nazwach osób. „Tokarczuk, Olga” i „Tokarczuk Olga” to dla systemu dwie różne osoby – trzymaj się formy z rekordu wzorcowego BN.

MARC 21 w Libroo

Libroo przechowuje opisy bibliograficzne w MARC 21 – rekord tytułu z osobnymi egzemplarzami. W edytorze MARC widzisz pola, wskaźniki i podpola i możesz je poprawić. Podczas akcesji wpisujesz ISBN z okładki: jeśli tytuł jest już w Twoim katalogu, system dopina do niego egzemplarze, a jeśli nie – pobiera opis z katalogu Biblioteki Narodowej. Opisy z innego systemu wczytasz z pliku .mrc (ISO 2709), a książkę spoza baz opiszesz ręcznie. Jak to wygląda w praktyce, pokazujemy w artykule Akcesja z faktury i w poradniku Nowe książki: akcesja, opracowanie, katalog.

Przenosisz katalog z MAK+, SOWY, MOL NET+ czy Prolibu? Przeczytaj jak wygląda migracja. Pozostałe funkcje znajdziesz na stronie Funkcje, a pytania wyślij na kontakt@libroo.pl.

Najczęstsze pytania